ZAO LA PARETO LINAVYOENDELEA KULIINUA TAIFA KIUCHUMI
Na Easter Kameta (UoI)
Matukio Daima Media
Zao la pareto limeendelea kuwa miongoni mwa mazao ya biashara yenye thamani kubwa nchini Tanzania, likichangia kwa kiasi kikubwa mapato ya wakulima na uchumi wa taifa kwa ujumla.
Historia inaonesha kuwa pareto asili yake ni katika eneo la Balkan barani Ulaya, ambako lilianza kulimwa kwa ajili ya maua yake yenye kemikali asilia zijulikanazo kama pyrethrins, zinazotumika kutengeneza viuatilifu vya asili.
Kilimo cha pareto kilienea kuanzia karne ya 19 kwenda Ulaya Magharibi, Asia na baadaye Afrika.
Kwa muda mrefu, nchi zilizoongoza duniani kwa uzalishaji wa zao hilo ni Kenya, Rwanda na Tanzania, ambapo Afrika Mashariki imekuwa kitovu muhimu cha uzalishaji wake kutokana na hali ya hewa inayoruhusu kilimo hicho kustawi.
Nchini Tanzania, zao la pareto liliingizwa wakati wa ukoloni kati ya miaka ya 1930 hadi 1940.
Liliingizwa kutoka Kenya, ambako kilimo chake kilikuwa tayari kimeimarika.
Tangu wakati huo, pareto limekuwa zao muhimu la biashara, hasa katika maeneo ya nyanda za juu yenye hali ya hewa ya baridi.
Kilimo cha pareto kilianza na kuimarika zaidi katika mikoa ya Mbeya, Iringa, Njombe na Arusha.
Maeneo haya yalichaguliwa kutokana na kuwa na hali ya hewa ya baridi, udongo wenye rutuba na mwinuko wa zaidi ya mita 1,500 kutoka usawa wa bahari—mazingira yanayohitajika kwa zao hilo kustawi vizuri.
Kwa sasa, Mkoa wa Mbeya unachukuliwa kuwa kinara wa uzalishaji wa pareto nchini, ukiwa unaongoza kwa kuzalisha asilimia kubwa ya maua ya pareto yanayovunwa kila mwaka.
Pia mikoa ya Songwe, Njombe, Iringa, Manyara na Arusha imeendelea kuwa sehemu muhimu ya uzalishaji wa zao hilo.
Kwa upande wa bei, pareto limekuwa likibadilika kulingana na ubora wa maua, mahitaji ya soko la ndani na nje pamoja na mikakati ya serikali.
Katika msimu wa mwaka 2018, bei ya kilo moja ilikuwa kati ya Sh2,300 hadi Sh3,300. Mwaka 2023, bei ilifikia takribani Sh3,500 kwa kilo, hali iliyowapa wakulima nafuu na motisha zaidi ya kuongeza uzalishaji.
Katika kipindi cha 2023 hadi 2024, bei imekuwa ikicheza kati ya Sh2,700 hadi Sh3,500 kwa kilo.
Ingawa sekta inaendelea kukua, bei bado hutegemea mwenendo wa soko la kimataifa, hasa kwa kuwa sehemu kubwa ya pareto huzalishwa kwa ajili ya viwanda vya kutengeneza viuatilifu nje ya nchi.
Faida za zao la pareto ni nyingi, kuanzia kwa mkulima mmoja mmoja hadi taifa kwa ujumla. Kiuchumi, wakulima hupata mapato mazuri ikilinganishwa na mazao mengi ya chakula au biashara ya kawaida.
Faida hii huwasaidia kuboresha maisha yao kwa kulipa ada za shule kwa watoto, kujenga nyumba bora na kupata huduma muhimu za kijamii.
Kwa upande wa viwanda, pareto ni malighafi muhimu katika utengenezaji wa dawa za kuua wadudu (insecticides) zinazotumika majumbani na mashambani.
Kemikali ya asili ya pyrethrins inayopatikana kwenye maua ya pareto hutumika kutengeneza viuatilifu vinavyokubalika kimataifa kwa kuwa ni salama zaidi kwa mazingira ukilinganisha na baadhi ya kemikali za viwandani.
Aidha, pareto hutumika pia katika utengenezaji wa baadhi ya bidhaa za urembo na mafuta ya harufu.
Kwa taifa, zao hili ni chanzo cha mapato ya fedha za kigeni kupitia mauzo ya nje, pamoja na kuchochea ajira katika mnyororo mzima wa thamani kuanzia shambani, usafirishaji hadi viwandani.
Hata hivyo, pamoja na fursa zilizopo, kilimo cha pareto kinakabiliwa na changamoto kadhaa.
Miongoni mwa changamoto hizo ni uhaba wa viwanda vya kuchakata pareto ndani ya nchi, hali inayosababisha sehemu ya mazao kuuzwa ghafi badala ya kuongezewa thamani hapa nchini. Pia upatikanaji wa mbegu bora na huduma za ugani bado ni changamoto kwa baadhi ya wakulima.
Changamoto nyingine ni mabadiliko ya bei yanayotegemea soko la kimataifa, pamoja na uwepo wa baadhi ya mawakala wasio waaminifu katika ununuzi wa mazao, jambo linaloweza kuwaathiri wakulima kupata stahiki zao kwa wakati.
Licha ya changamoto hizo, serikali kwa kushirikiana na wadau mbalimbali imeendelea kuweka mikakati ya kuimarisha zao la pareto.
Juhudi hizo ni pamoja na kuboresha mifumo ya ununuzi, kuhamasisha uwekezaji katika viwanda vya kuchakata ndani ya nchi, pamoja na kutoa elimu kwa wakulima kuhusu mbinu bora za kilimo ili kuongeza tija na ubora wa mazao.
Kwa historia ya zaidi ya miaka 90 tangu kuanza kulimwa kwake nchini mwaka 1932, pareto limeendelea kuwa zao la kimkakati katika kuinua uchumi wa wakulima wa nyanda za juu na taifa kwa ujumla.
Endapo changamoto zilizopo zitapatiwa ufumbuzi wa kudumu, zao hili lina uwezo mkubwa zaidi wa kuchangia ajira, mapato ya kigeni na maendeleo ya viwanda nchini Tanzania.